Çay

Çay, ilçe ekonomisinin omurgasıdır. Trabzon, Türkiye'de çaylık alanların kapladığı yüzölçümü bakımından Rize'den sonra ikinci sıradadır ve Doğu Karadeniz'deki çay üretim alanlarının yaklaşık beşte biri bu ilde bulunur. İl genelinde çay üretimi en yoğun olarak Araklı, Dernekpazarı, Hayrat, Of, Sürmene ve Vakfıkebir ilçelerinde yapılır.6

Of, bu listenin doğu ucundadır ve Rize sınırına yakınlığı nedeniyle il ortalamasının belirgin biçimde üzerinde bir çay yoğunluğuna sahiptir. Sahilden yaklaşık altı yüz metreye kadar uzanan bütün elverişli yamaçlar teraslanmış durumdadır.

Çayın düzeni

Çay, Of'ta yalnızca bir bitki değil, bütün yılı örgütleyen bir kurumdur. Hasat mayıs ayında başlar ve sezon boyunca genellikle üç sürgün alınır; son sürgün eylülde tamamlanır. Aradaki dönemler budama, gübreleme ve bakım işlerine ayrılır.

Üretimin kurumsal çerçevesini kamu ve özel alım birlikte belirler. Yaş çay alım fiyatının sezon başında açıklanması, hanelerin yıllık bütçesini doğrudan etkileyen tek kalemdir; bu nedenle fiyat açıklaması ilçede ulusal bir haber gibi izlenir. Kota uygulaması, üreticinin ne kadar yaş yaprak teslim edebileceğini belirler ve fazla ürünün değerlendirilmesi meselesini doğurur.

Hasadın emek yoğun oluşu, mevsimlik iş gücü ihtiyacı yaratır. Hane içi emek ve imece geleneği bu ihtiyacın bir bölümünü karşılarken, geri kalanı bölge dışından ve komşu ülkelerden gelen mevsimlik işçilerle tamamlanır. Makineli hasadın yaygınlaşması son yıllarda bu dengeyi değiştirmektedir: iş gücü ihtiyacı azalırken, yaprak kalitesine ilişkin tartışma büyümüştür.

Diğer tarım

Trabzon genelinde işlenen arazilerin yaklaşık %44'ünü fındık kaplar; onu mısır ve çay izler, patates ise yaklaşık %7'lik bir paya sahiptir. İl içinde belirgin bir batı–doğu ayrımı vardır: sahil boyunca batıya gidildikçe fındık, Rize'ye yaklaşan doğu ilçelerinde ise çay ağırlık kazanır. Of, bu geçişin tam doğu ucunda yer alır.

Kırsal hanelerde mısır, karalahana, fasulye ve meyve üretimi büyük ölçüde kendi ihtiyacına yöneliktir. Bu, bölgede uzun süre "kapalı ev ekonomisi" olarak tanımlanan yapının bugüne kalan izidir. Bir hanenin çaydan nakit, bahçeden gıda sağlaması, çay fiyatındaki dalgalanmalara karşı doğal bir tampon oluşturur.

Balıkçılık

Karadeniz kıyısındaki her ilçe gibi Of için de balıkçılık hem geçim hem kültür meselesidir. Hamsi, yörede yalnızca bir balık değil; mutfaktan türküye, takvimden gündelik dile kadar uzanan bir kültür ögesidir. Sezon kasım–şubat arasında yoğunlaşır ve ilçe merkezindeki balıkçı barınağı bu aylarda gündüz-gece işler.

Balıkçılığın ekonomik ağırlığı çayınkiyle kıyaslanamaz; ancak takvim açısından tamamlayıcıdır. Çay bahçesinin dinlendiği kış aylarında hane gelirine katkı sağlar. Bu nedenle Of ekonomisini "çay ekonomisi" olarak tanımlamak eksik kalır: doğru tanım, birbirini tamamlayan iki mevsimlik döngüdür.

Stok dalgalanmaları ve avlanma kotaları sektörün başlıca belirsizliğidir. Hamsi sezonunun zayıf geçtiği yıllar, ilçe çarşısında doğrudan hissedilir.

Hayvancılık ve arıcılık

Hayvancılık ağırlıklı olarak süt ve süt ürünlerine yöneliktir ve büyükbaş hayvan besiciliği öne çıkar. Yaz aylarında yüksek kuşaktaki otlaklara çıkılması — yaylacılık — hem hayvancılığın hem de sosyal hayatın merkezinde durur. Yayla dönüşleri, düğünler ve şenlikler temmuz–ağustos aralığında yoğunlaşır.

Arıcılık, orman kuşağının genişliği sayesinde artan bir faaliyettir. Ormangülü topluluklarının yaygınlığı bölge balına kendine özgü bir karakter kazandırır; Trabzon genelinde kurulan bal ormanları bu eğilimi destekler. Arıcılık, çayın aksine düşük sermaye ile başlanabilen ve göç etmiş hemşehrilerin memlekete dönüş yatırımı olarak seçtiği bir alan hâline gelmiştir.

Ticaret ve esnaf

İlçe merkezindeki çarşı, sahil bandı boyunca uzanan ince bir ticaret hattıdır. Gıda, giyim, hırdavat ve tarım girdisi satan esnaf ile bankalar, kooperatifler ve kamu kurumları aynı dar şeridi paylaşır. Haftalık pazar, çevre mahallelerden gelen üreticinin doğrudan satış yaptığı gün olarak hem ekonomik hem sosyal işlev taşır.

Esnafın gelir eğrisi nüfus eğrisini takip eder: temmuz–ağustosta zirve, kışın dip. Bu mevsimsellik, yıl boyu istihdam yaratan işletme sayısını sınırlar ve genç nüfusun ilçede kalma kararını doğrudan etkiler.

KTÜ Of Teknoloji Fakültesi'nin varlığı bu tabloya kısmi bir denge getirir. Öğrenci nüfusu, kiralama ve gündelik tüketim üzerinden kış aylarına yayılan bir talep oluşturur.

Göç ekonomisi

Of'un ekonomisini yalnızca ilçe sınırları içinde ölçmek yanıltıcıdır. İstanbul, Ankara, Bursa ve Kocaeli'de yaşayan hemşehri nüfusu, ilçeye üç kanaldan bağlıdır: memlekete gönderilen transferler, yazlık harcama, ve konut yatırımı. Sahil bandındaki yapılaşmanın önemli bir bölümü ilçe dışında yaşayan hemşehrilerin yaz konutlarıdır.

Bu bağın olumlu yanı, ilçeye dışarıdan sürekli kaynak girmesidir. Olumsuz yanı, yerel ekonominin kendi üretimi yerine bu transferlere bağımlı hâle gelme riskidir. Sekiz haftaya sıkışan bir talep, on iki aya yayılan bir yatırım kararını desteklemez.

Yeni arayışlar

Fındık ve çaya bağımlılığı azaltmak amacıyla il düzeyinde yürütülen çeşitlendirme çalışmaları — kivi, örtü altı sebzecilik, çilek, bodur meyve, ceviz, Trabzon hurması, ahududu ve böğürtlen — Of'un uygun rakım kuşaklarında da karşılık buluyor. Organik çay ve organik bal üretimi, Avrupa pazarında prim getiren bir niş olarak öne çıkıyor.

Turizm ise ilçe için henüz büyük ölçüde geçiş geliri niteliğinde. Uzungöl'e giden ziyaretçi akışının Of'ta konaklamaya, yemeye ve alışverişe dönüşmesi, yerel ekonomi açısından en açık büyüme alanıdır. Bunun için gereken şey yeni bir doğal varlık değil, mevcut olanın anlatılabilir hâle gelmesidir: vadi rotaları, mutfak, medrese mirası ve mahalle dokusu bir arada sunulduğunda ilçe, geçilen bir nokta olmaktan çıkar.

İkinci bir alan, çayın işlenmiş ürüne dönüştürülmesidir. Yaş yaprağı fabrikaya teslim eden bir üretici, katma değerin çok küçük bir bölümünü alır. Butik paketleme, coğrafi işaret ve doğrudan satış kanalları bu payı yükseltme potansiyeli taşır.