Kimdir "Oflu hoca"

Tabir, Of ilçesinin köylerinde bulunan medreselerde eğitim almış din âlimlerini niteler. Of'un tarihî sınırları bugünkü Çaykara, Dernekpazarı ve Hayrat'ı da kapsadığından, gelenek bu üç ilçeyle birlikte ele alınmalıdır.4

Of medreselerinde yetişen yüzlerce âlim, ülkenin pek çok yöresinde görev yapmış ve "Of uleması" adıyla anılmıştır. Özellikle 1950'li yıllardan sonra Diyanet İşleri Başkanlığı teşkilatında görev üstlenenlerin toplumun dinî düşünce yapısına belirgin bir katkısı olmuştur.

Onların yetiştiği medreseler de nicelik ve nitelik yönünden en az kendileri kadar şöhret sahibi olmuştur. Oflu hocaların yetiştikleri medreseler üzerine akademik değerlendirme

Neden bu vadi

Yoğunluğun en çok atıf alan açıklaması coğrafya ile tarihin kesişiminde durur. Bölge halkının İslâm'ı büyük ölçüde geç ve kademeli biçimde benimsemesi, yerleşimlerin İslâmî bilgiyle donatılması ihtiyacını doğurmuş; dağlık ve dar vadi coğrafyası ise her köyün kendi eğitim kurumunu kurmasını hem gerekli hem mümkün kılmıştır.5

1914 yılına ait değerlendirmeler, o tarihte Of'a bağlı bir nahiye olan Çaykara'nın hemen hemen her köyünde bir medrese bulunduğunu, bazı büyük köylerde ise iki medrese olduğunu gösterir. Ogene (Köknar), Hopşera (Akdoğan), Kondu (Dernekpazarı), Zeno (Ulucami) ve Anoso (Çambaşı) bu köyler arasındadır; Şerah'ta (Uzungöl) üç medrese kayıtlıdır.

Müfredat

Eğitim, kişiye göre değişen ama kurumsallaşmış bir sıra izlerdi. İsteyen talebe önce hafızlık yapar, hafızlık yapmayanlar doğrudan Arapça eğitimine başlardı. Arapçada ilk basamak sarf (kelime bilgisi) idi.

Klasik ders sırası

Aşama	İçerik	Başlıca metinler
Hazırlık	Kur'an tilaveti, isteğe bağlı hafızlık	Kur'an-ı Kerim
Sarf	Arapça kelime yapısı ve çekim	Emsile, Bina, Maksut, İzzî, Merah
Nahiv	Arapça cümle bilgisi	Avâmil, İzhar, Kâfiye türü metinler
Mantık ve âdâb	Muhakeme ve tartışma usulü	Îsâgûcî ve şerhleri
Fıkıh ve usul	İslâm hukuku ve metodolojisi	Dönemin yaygın fıkıh metinleri

Halka yönelik okuma kültürü de bu müfredatın uzantısıydı. Mızraklı İlmihal, Enîsü'l-Âbidîn, Necâtü'l-Mü'minîn; tefsirlerden Mevâkib ve Tibyan; Muhammediye ve Ahmediye gibi eserler evlerde muhafaza edilir ve yüksek sesle okunurdu.

İcazet

Eğitimin sonunda düzenlenen icazet merasimi ile talebeye icazetname — bir tür yeterlilik belgesi — verilirdi. İcazet, bir diplomadan fazlasını ifade ediyordu: hocadan hocaya uzanan ve nihayetinde klasik ilim geleneğine bağlanan bir senet zincirini de devrediyordu. Zayıflamış olsa da bu gelenek bugün sürmektedir.

Vadinin ilim hayatı, bölge dışı ağlarla da bağlantılıydı. Ahmed Ziyâüddin Gümüşhanevî'nin Of'a yaptığı ziyaretler, ilk ilim tahsilini yaptığı Veli Mustafa Efendi'nin kabrini ziyaret etmesi ve konakladığı medreseye rahle altına serilen küçük bir halıyı hediye bırakması, yerel hafızada yaşayan anlatılar arasındadır.7

Medresenin gündelik işleyişi

Of medreseleri, şehirdeki büyük külliye medreselerinden farklı bir ölçekte çalışıyordu. Tipik bir köy medresesi cami ile iç içeydi: ders halkası çoğu zaman caminin içinde ya da bitişiğindeki odada kuruluyor, talebe ise medreseye ait odalarda ya da köy halkının evlerinde kalıyordu.

Ders düzeni sınıf değil halka esasına dayanıyordu. Aynı halkada farklı seviyelerden talebeler bulunur; ileri seviyedekiler yeni başlayanlara ders okutarak hem öğrenir hem öğretirdi. Bu, hoca sayısının sınırlı olduğu bir ortamda ölçeklenebilen tek yöntemdi ve aynı zamanda talebeyi erken yaşta ders vermeye alıştırıyordu.

Finansman büyük ölçüde yerel ve gönüllüydü. Vakıf gelirleri, köy halkının ayni desteği ve talebenin ailesinden gelen katkı bir arada işliyordu; hocanın geçimi de aynı kaynaklara bağlıydı. Bu yapı, kurumu merkezî devlet bütçesinden bağımsız kıldığı için Cumhuriyet döneminde resmî statü kaybedildiğinde bile faaliyetin sürebilmesini sağladı.

Talebenin bir başka özelliği hareketliliğiydi. Bir metni bitiren talebe, bir sonraki aşama için o alanda tanınan başka bir hocanın yanına gidebiliyordu. Böylece vadi, tek tek medreselerden değil birbirine bağlı bir hoca ağından oluşuyordu. İcazetnamenin taşıdığı senet zinciri, bu ağın yazılı hâlidir.

Cumhuriyet dönemi

Tevhid-i Tedrisat sonrasında müderrisler, medreseler ve talebeler resmî statülerini kaybetti. Ancak Of'un dağlık kesimlerindeki faaliyetlere fiilen müdahale edilemedi. 1930'larda dinî eğitime ilişkin yasakların daha katı uygulanmaya başlamasıyla faaliyetlere bir süre ara verildiği; 1940'lara gelindiğinde geleneksel din eğitiminin görünürlükten çekilerek sürdüğü aktarılır. 1950'lerin sonunda, resmî din eğitimi kurumlarının yeniden açılmasından birkaç yıl önce, Of'taki medreseler bu alandaki talebi karşılayan başlıca kurumlardan biri hâline gelmişti.

Bu süreç, geleneğin neden bu kadar dirençli olduğunu da açıklar: kurum, merkezî devletin ulaşmakta zorlandığı bir coğrafyada, yerel talebe ve aile ekonomisine dayanan özerk bir yapı olarak işlemişti.

Rakamlar meselesi

Medrese ve talebe sayılarına ilişkin olarak, başta 1869 tarihli Trabzon Vilayet Salnamesi olmak üzere çeşitli kaynaklarda abartılı rakamlar dolaşır. Akademik literatürde bu rakamların arşiv kayıtlarıyla karşılaştırılarak düzeltildiği çalışmalar bulunmaktadır.5

Bu portalda, popüler anlatılarda dolaşan yüksek sayılar tekrar edilmemiş; onun yerine kaynaklarda doğrulanabilen yerleşim düzeyindeki bilgiler (köy başına bir medrese, bazı köylerde iki, Şerah'ta üç) esas alınmıştır.

Tipleme ile tarih arasındaki fark

Türkiye'nin mizah kültüründe yerleşik "Oflu hoca" tiplemesi ile tarihî Of uleması arasında doğrudan bir bağ bulunmuyor. Alan literatüründe bu ayrım özellikle vurgulanır: fıkra tiplemesi üzerinden tarihî dokuyu değerlendirmek, kaynaklarla desteklenmeyen bir çıkarım olur.4

Bugün ilçedeki dinî eğitim, imam hatip okulları, ilahiyat fakülteleri ve Kur'an kursları üzerinden yürüyor. Medrese geleneği ise büyük ölçüde bir tarihsel miras ve aile hafızası olarak yaşıyor.