Ana sayfa / Havza
Tarihî Of kazası
Bugün dört ayrı ilçe olan Of, Çaykara, Dernekpazarı ve Hayrat, yetmiş yıl öncesine kadar tek bir idari birimdi. Bu bölüm, o bütünlüğü kaydeder.
Neden birlikte
Osmanlı döneminde ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında Of kazası, bugünkü Of ilçesinin yaklaşık dört katı bir alanı kapsıyordu. Solaklı ve Baltacı havzalarının denizden Pontik zirvelerine kadar bütün kesiti tek bir idari birim içindeydi. Çaykara 1948'de, Dernekpazarı ve Hayrat 1990'da ayrılarak bağımsız ilçeler oldu.
Bu ayrılma idari bir işlemdi; tarihi, dili, mutfağı ve akrabalık ağlarını bölmedi. 1948 öncesine ait bütün nüfus verileri dördünü birden kapsar. Medrese geleneğinin en yoğun olduğu köyler bugün Çaykara ve Dernekpazarı sınırlarındadır. Of ağzı dört ilçede kesintisiz konuşulur. Yayla göçü aynı koridorda yapılır.
Bu nedenle portal, Of'u anlatırken diğer üçünü dışarıda bırakmıyor. Ancak her ilçe kendi sayfasında kendi adıyla ve kendi kimliğiyle yer alıyor; hiçbiri "Of'un bir parçası" olarak sunulmuyor. Ortak olan geçmiştir, bugün değil.
Bölünme çizelgesi
Tek kaza
Of kazası, Solaklı ve Baltacı havzalarının tamamını kapsar. 1583 tahririnde bugünkü Çaykara ve Dernekpazarı alanında yalnızca on köy kayıtlıdır; yerleşim sonraki yüzyıllarda yoğunlaşır.
Bucaklar kuruluyor
Kadahor (Çaykara) ve Dernekpazarı, Of'a bağlı bucak merkezleri hâline gelir. İdari kademelenmenin ilk adımı.
Çaykara ilçe oluyor
Kadahor adıyla Of'a bağlı bucak olan yerleşim ilçe statüsü kazanır; belediye teşkilatı 13 Mayıs 1948'de kurulur. Of, yayla kuşağının büyük bölümünü bu tarihte kaybeder.
Dernekpazarı'nın ara dönemi
Çaykara ilçe olunca Dernekpazarı Of'tan ayrılıp köy konumuna düşer; ertesi yıl yeniden bucak yapılır. Kırk yıl bu statüde kalacaktır.
Hayrat belediye oluyor
Of'a bağlı bir mahalle olarak belediye statüsü kazanır.
Dernekpazarı ve Hayrat ilçe oluyor
İki yerleşim de aynı yıl ilçe statüsüne kavuşur; Hayrat 20 Mayıs 1990'da. Of bugünkü sınırlarına ulaşır.
Büyükşehir düzenlemesi
6360 sayılı kanunla dört ilçede de köyler ve belde belediyeleri mahalleye dönüştürülür.
Dört ilçe, karşılaştırmalı
| İlçe | Nüfus (2024) | Yüzölçümü | Merkez rakımı | Ayrılma |
|---|---|---|---|---|
| Of | 43.879 | 258 km² | 10 m | — |
| Çaykara | 13.674 | 573 km² | 315 m | 1948 |
| Hayrat | 7.916 | 244 km² | 180 m | 1990 |
| Dernekpazarı | 3.959 | 78 km² | 190 m | 1990 |
Tablo iki şeyi hemen gösteriyor. Birincisi: ayrılan alan, kalandan büyük. Çaykara tek başına Of'un iki katından fazla yüzölçümüne sahip ve Trabzon'un alan bakımından ikinci büyük ilçesi. Dernekpazarı ise 78 kilometrekaresiyle ilin en küçüğü. Aynı vadi sisteminin dört parçası, birbirinden bu kadar farklı ölçeklerde.
İkincisi: nüfus alanla ters orantılı. Çaykara, Of'un iki katı alana sahipken nüfusu Of'un üçte biri kadar. Havzanın toplam nüfusunun yaklaşık yüzde altmış üçü, alanın yalnızca yüzde yirmi ikisini kaplayan Of'ta yaşıyor. Bu, kıyı şeridinin yukarı vadi karşısındaki çekim gücünü sayıyla gösterir.
Rakım sırası da anlamlı: Of denizde, Dernekpazarı ve Hayrat orta kuşakta, Çaykara yukarıda. Dördü birlikte, portalın ana sayfasındaki yükselti kesitinin idari karşılığını oluşturuyor.
Ortak olan ne
- Medrese geleneği. "Of uleması" tabiri dört ilçeyi birden kapsar. 1914'te Çaykara'nın hemen her köyünde bir medrese vardı; Şerah'ta (Uzungöl) üç tane. Bu gelenek Of adıyla anılır ama coğrafi ağırlık merkezi yukarı vadidedir.
- Dil. Of ağzı dört ilçede kesintisiz konuşulur. Sözlükteki maddelerin çoğu Of–Çaykara hattında ortaktır.
- Yayla kuşağı. Sultanmurat, Haldizen, Şekersu ve Karester Çaykara'da; Kadıralak Hayrat'ta. Of'tan çıkan bütün yayla yolları komşu ilçede biter.
- 1916 işgali. Dört ilçe de aynı cephede, aynı aylarda işgale girdi ve 1918 Şubat'ında birlikte kurtarıldı.
- Göç deseni. Dördünde de aynı olgu: yoğun dışa göç, güçlü hemşehri ağı ve temmuz–ağustosta topluca dönüş.
- Çay. Dört ilçe de Trabzon'un çayda öne çıkan ilçeleri arasında sayılır.
Sınır notu
Bu bölümdeki sayfalar, ilçelerin bağımsız kimliğini esas alır. Portalın Of merkezli olması, diğer üçünü Of'a bağlı göstermek anlamına gelmez; her biri kendi belediyesi, kaymakamlığı ve yerel kimliğiyle ayrı bir ilçedir.
Havzanın dışında kalan komşular da vardır. Sürmene batıda, ayrı bir tarihe sahiptir ve Of kazasının parçası olmamıştır. Köprübaşı ise Sürmene'den ayrılmış, Karadere havzasında yer alan bir ilçedir; Solaklı sisteminin dışındadır. İkisi de bu bölümde ayrı sayfa olarak yer almaz.