İdari yapı

2012 tarihli 6360 sayılı kanunla Trabzon büyükşehir statüsüne geçtiğinde, havzadaki bütün köyler ve belde belediyeleri tüzel kişiliklerini kaybederek mahalleye dönüştürüldü. Bugün dört ilçenin hiçbirinde idari anlamda köy bulunmuyor.

Yerleşimlerin bir bölümü sahil şeridinde ve ilçe merkezlerine bitişik; büyük çoğunluğu ise Solaklı ve Baltacı havzalarının yamaçlarına dağılmış durumda. Bu dağınıklık, havzanın neden bu kadar çok yerleşim adı taşıdığını da açıklar.

Ad değişikliği

Listelerin ikinci sütunu, yerleşimlerin 1950'li ve 1960'lı yıllardaki yer adı düzenlemeleri öncesindeki adlarını gösteriyor. Türkiye genelinde yürütülen bu çalışma kapsamında Rumca, Lazca, Gürcüce ve Ermenice kökenli olduğu değerlendirilen yer adları Türkçeleriyle değiştirildi. Çaykara ve Hayrat'taki birçok yerleşimin adı, 1959 tarihli 7267 sayılı kanunla aynı anda değiştirilmiş ve 1960 sayımından itibaren yeni adlarıyla kayıtlara geçmiştir.

Bu listeler sıradan bir isim tablosundan fazlasını ifade eder. Eski adların ses yapısı — -oz, -noz, -ino, -aş, -it gibi ekler — havzanın Osmanlı öncesi ve fetih sonrası nüfus katmanlarını doğrudan gösteren bir dil kaydıdır.

Bir vadinin nüfus tarihi, çoğu zaman arşiv defterlerinden önce yer adlarında okunur. Yer adı çalışmalarının temel varsayımı

Listeler

Sekmelere dokunarak ilçeler arasında geçiş yapabilirsiniz. Of listesi tamdır; diğer üçü doğrulanabilen kayıtlarla sınırlıdır ve tamamlanmayı bekler.

Bir köyden dokuz köy

Havzadaki yerleşim adlarının en çarpıcı özelliği, çoğunun ortak bir kökten türemiş olmasıdır. 1486 tarihli Osmanlı tahririnde bugünkü Çaykara sınırları içinde yalnızca dört köy kayıtlıdır: Zeno, Gorgora nâm-ı diğer Paçan, Holayisa ve Paçan. Bugün ilçede kırk dört yerleşim vardır.

Aradaki fark, yeni köylerin kurulmasından çok mevcut köylerin bölünmesinden gelir. Tek başına Paçan adından türeyen yerleşimler şunlardır:

Dokuz yerleşim, tek bir kökten. Aynı olgu Of listesinde de görülür: Zisino hem Bölümlü hem Çataldere için, Hastikoz hem Aşağıkışlacık hem Yukarıkışlacık için kayıtlıdır. Dernekpazarı için de benzer bir tespit yapılmıştır: ilçenin bugünkü mahallelerini oluşturan köyler, Fot, Hola ve Kondu adlı üç kadim köyün mahallelerinden ayrılarak kurulmuştur.

Bu, sitedeki iskân ve dönüşüm anlatısının en somut kanıtıdır: nüfus artışı yeni topraklara yayılmakla değil, aynı vadinin daha ince bölünmesiyle karşılanmıştır.

Listeleri okumak

• Tekrar eden eski adlar bölünmeye işaret eder. Of'ta Zisino ve Hastikoz, Çaykara'da Paçan ve Hopşera, Hayrat'ta Alano ve Mesoraş aynı kökün iki ayrı yerleşime dağılmış hâlleridir.
• Aşağı–yukarı çiftleri dikey yerleşimin sonucudur. Kışlacık, İşkenaz, Ogene, Hopşera, Kumlu, Holayisa: aynı sülale, aynı derenin iki farklı yükseltisine dağılır.
• Değişmeyen adlar. Of'ta Keler, eski ve yeni adı aynı kalan tek yerleşimdir; adın Türkçe kökenli sayılmış olması muhtemeldir.
• Kayıtsız kalanlar sonradan kurulmuştur. Cumhuriyet, Çamlıtepe, Yeni Mahalle, Kurtuluş, Fatih gibi adlar cumhuriyet dönemine aittir; değiştirilecek eski adları yoktur.
• Aynı eski ad iki yerleşime atfedilebilir. Hayrat'ta Korkot adı bir kaynakta Şişli, başka bir kaynakta Yırca için verilmiştir. Bu tür çelişkiler tabloda işaretlenmiştir.

Kaynaklar ve eksikler

Listeler tek bir kaynaktan değil, birbirini doğrulayan birden çok kaynaktan derlendi.